Hồi ký hành quân của chiến sỹ Léon Silbermann(*Silver man*) (trang 129- 144)

Chương Tonkin (*Bắc Kỳ*)
Ở đây tôi không có ý giới thiệu hoàn chỉnh địa lý của thuộc địa này; cái đó cần 1 quyển sách mà tôi không định viết, đầu tiên vì tôi không có chuyên môn, kế đến tôi chỉ muốn kể trung thực những gì đã chứng kiến.
Nói đến xứ Bắc Kỳ, tôi buộc phải có vài dòng chung về Đông Dương thuộc Pháp. Thuộc địa này, đặt dưới 1 viên toàn quyền, được chia ra 5 phần; xứ Lào, xứ Tonkin(Bắc Kỳ), xứ AnNam(Trung Kỳ), xứ Cochinchine(Nam Kỳ) và Cao Miên. Diện tích khoảng 680 000 cây số vuông. Nó rõ ràng lớn hơn Pháp. Trong các vùng núi là những mỏ than, hay khoáng sản, rất nhiều: vàng, bạc, đồng, chì, sắt, thiếc....và những trầm tích lưu huỳnh, phèn chua và muối.
Khí hậu nói chung nóng ẩm. Ở Bắc Kỳ, mùa đông hơi lạnh.
Hệ thực vật phong phú: bắp, gạo, thuốc lá, mía, cam, chanh, dưa hấu, rau củ. Ngoài ra còn các loài cây: tre, bông vải, trà, tiêu, trầu, xoài, vải, chuối...
Hệ động vật: cọp, beo, voi, trâu, bò, ngựa(loại lùn), mèo rừng, gấu, nai, heo rừng, khỉ, đủ loại côn trùng, ong, rắn, cá sấu, rùa và ếch. Cá rất lắm, là nguồn quý cho cư dân.
Bắc Kỳ có 2 khu vực rõ rệt: vùng đồi núi trung du, và phần đồng bằng hạ du gọi là châu thổ. Vùng núi phủ đầy rừng rậm khó đi. Châu thổ chính là 1 đồng bằng phù sa với sông ngòi chằng chịt. Khí hậu Bắc Kỳ biến đổi nhiều đến mức dân An Nam quá quen nên đã phân chia 1 năm ra 24 mùa. Các sông chính là sông Đỏ(*Hồng*) và sông Thai-Binh, các dòng sông nhỏ có sông Trong(Lô) và sông Đen(Đà).
Đạ số dân chúng là tộc An Nam; các tộc khác có vẻ đã học theo phong tục và lề thói An Nam, trừ việc người An Nam được lấy nhiều vợ nhiều chồng cùng lúc, còn các tộc khác thì không. Bác sĩ Harmand thậm chí đã gặp 1 cô dưới quyền 2 chồng. Dân An Nam nhỏ con, đến mức xấu. Họ có nước da trong khoảng từ màu nâu đến màu sáp ong, tóc thì đen, dày, thô, rất dài, cả 2 giới đều để tóc này và búi lại. Nam giới ít để râu. Cho cả 2 giới, trang phục hầu như tương tự (quần dài rộng và áo cánh). Tất cả đều đi chân trần và bỏm bẻm nhai trầu. An Nam có niềm đam mê cháy bỏng với cờ bạc, các cuộc đua(*ngựa*) và hát xướng. Hắn đem ra đặt cược thậm chí đến cả quần áo của mình, và khi đã thua sạch tất cả, hắn bèn đi ăn xin và hở ra là ăn cắp.
Người chồng là người chủ đầy uy quyền trong nhà. Phong tục bản địa trong nhiều trường hợp cho ông ta quyền gán, hay thậm chí bán vợ. Dân An Nam có lòng kính trọng đặc biệt với người già. Tôn giáo của họ nói chung là Phật giáo; ít cuồng tín nhưng khá mê tín, rất gắn bó với tục thờ tổ tiên. Món quà ý nghĩa nhất người ta có thể tặng 1 người An Nam, là 1 cỗ quan tài đắt tiền mà hắn sẽ cất giữ kỹ lưỡng trong nhà tới lúc chết. Rất nhiều người giàu chuẩn bị sẵn sinh phần(*là lăng*) khi còn sống.

Đã sống ở ngay giữa đám người An Nam, tôi cũng quan sát và tìm hiểu về họ và phát hiện nhiều khuyết tật, họ vô đạo đức, thích cờ bạc và thuốc phiện, tự kiêu và gian xảo. Cuối cùng, về mưu mẹo phương Đông họ khá đam mê môn nói phét và ăn cắp.
Trong chuyến đi đến Haiphong, sau hành trình 40 ngày(*từ Madagascar*), chúng tôi được gửi đi bằng thuyền hơi nước từ Hà Nội. Cái thuyền này đúng là 1 cái chuồng nhốt người, chúng tôi được nhét chung với bọn An Nam lúc nào cũng nhổ nước nhai trầu không ngừng nghỉ, với cả đàn ngựa và chó, chưa kể đủ loại hàng hóa, hành lý và than. Mùi không thể chịu nổi và chúng tôi phải ngồi như đóng đanh 1 chỗ suốt 17 tiếng của chuyến hành trình. Đến Hanoi, chân của chúng tôi tê đến mức mấy tay hạ sỹ quan được cử ra đón đưa về doanh trại hỏi bằng giọng giễu cợt có phải chúng tôi vừa được cấp cặp đùi bằng cao su từ Pháp không. Trong chúng tôi, có 1 cậu dũng cảm, tên Cuverville, mà với phong cách giản dị, lịch thiệp, và vui tính, đã gây cho tôi nhiều thiện cảm. Bất hạnh thay, cậu này đã ra đi bởi bệnh lỵ vài tháng sau khi đến Bắc Kỳ.
Nỗi lo đầu tiên của tôi ở Bắc Kỳ là học tiếng An Nam. Tôi học ở chỗ 1 người Pháp dạy mỗi buổi tối. Cùng với đó tôi bắt đầu giao thiệp với các gia đình An Nam được dẫn dắt bởi những Nhà Truyền Giáo. Tôi được mời tới chơi nhiều gia đình An Nam cách quá dễ dàng gây ra chút ngạc nhiên lúc đầu, nhưng đã được sáng mắt về việc tự biện minh cho họ. Người ta nhanh chóng dụ dỗ tôi đưa các đồng đội mê thuốc phiện đến. Họ bảo giá chỉ có 2 xu 1 điếu thuốc phiện. Tôi hứa đủ điều cho họ vui, nhưng thận trọng tránh xa ngành thương mại này.
Biết nói gì về thành phố Hanoi đây? Người ta đã chi rất khủng, hàng triệu, để cho nó chút thanh lịch. Trong tất cả mọi xứ nhiệt đới mà tôi đã đi qua, thuộc Pháp hay không, và ngay cả tại Pháp, tôi thường nghe ca thán về hệ thống thuộc địa kiểu Anh; thực tế thì tất cả các đô thị thuộc địa mà tôi có dịp ghé thăm đều tương tự nhau; tức nghĩa là, nơi nơi, người ta chọn những địa điểm tiềm năng nhất, họ dọn dẹp chỗ đó, họ xây vài công trình rất đẹp theo kiểu Tây phương rồi gọi nó là khu phố Tây. Phần còn lại của thành thị, tức là phần lớn, được bỏ cho thổ dân tự coi sóc, và họ chăm nom tốt đến mức dịch Tả và dịch Hạch thường đến lập đại bản doanh. 
Mấy tháng sau, tôi được chỉ định đi theo 1 đoàn vẽ bản đồ mạn Lang- Son băng ngang qua Phu-Lang-Tuong(*Phủ Lạng Thương*), 1 trấn nhỏ đầy hồng phúc Ơn Trên, nhẽ vậy nên dịch tả năm nào cũng ghé qua. Từ đó, đường sắt đưa bọn tôi đến Lang-Son, sau 1 hành trình 100 km trong 6 giờ. Tuyến đường sắt đầu tiên của Bắc Kỳ, mà việc xây dựng gặp muôn và khó khăn không tưởng tượng nổi, là kiệt tác có 1 không 2 của binh sỹ dưới chỉ huy của đại tá Gallieni, sau này là nhà dẹp loạn và Toàn quyền Madagascar. Dấu ấn của Mợ đại tá Gallieni vẫn sống động, sâu đậm trong tỉnh vùng cao Bắc Kỳ này, mà lúc đầu Mợ đã lấy từ tay quân phỉ và sau đó mở ra cho thương mại và di dân(*thực dân*). Bình định và tổ chức, là phương pháp và là đam mê của vị chỉ huy vĩ đại của quân đội thuộc địa chúng ta.
Đó là trách nhiệm mà Mợ đã gánh vác khắp nơi nơi, từ Bắc Kỳ đến Madagascar.

Em cũng phải khẳng định ở Bắc Kỳ tất cả đều bắt đầu cũng tương tự như với mọi thuộc địa khác của ta. Đơn độc, bộ đội mở những con đường đầu tiên và dựng các thiết lộ, trong những xứ sở dơ bẩn và nguy hiểm nhất, trả giá luôn luôn bằng sức khỏe và thậm chí tính mạng mình; phía dân sự chỉ đến sau khi chẳng còn gì phải sợ hãi, đi theo bởi gia nhân, bọn bồi, giường tủ và 1 lô đồ ăn hạng nhất. Và, từ thời khắc đó, những tuyến đường và đường sắt đó không còn liên quan gì đến bộ đội. Nếu cần, thì các bảc làm lễ khánh thành chúng, các bác đọc diễn văn không 1 từ nhắc đến những người đã vẽ và xây dựng và họ tự tuyên bố tất cả công lao cho mình.
Em tự cho phép mình chỉ trích, vì trong suốt thời gian tại ngũ em đã thấy và nghe quá nhiều lần những quan chức các thuộc địa đối xử với bộ đội với sự bất công và 1 thái độ gây gổ rõ ràng. Cách tự nhiên thì ta có thể đạp lại với sự im lặng khinh thường, vì thuộc địa, chúng tôi nắm nó quá rõ hơn họ. Dù đi công cán lâu năm, các bảc chỉ giao tiếp với thổ dân qua thông ngôn; còn bọn em, người bộ đội, bọn em có thể tự tin nói rằng mình chứng kiến thuộc địa được mang nặng đẻ đau, bọn em tiếp xúc với cư dân đầu tiên mà không tự chán nản vì thói tật của bọn nó và bọn em đã mang đến lợi ích tốt đẹp nhất cho nước Pháp. Làm việc đó, mà lại không làm hại ai cả. Những bản báo cáo của các bậc lãnh đạo về dân bản địa có thể minh chứng điều này; ngoài ra còn những hình phạt khá nặng nề với các bộ đội tự cho mình quyền phạm luật cũng là bằng chứng. Vì vậy mà trong 7 thuộc địa mà nhà cháu đã vinh hạnh phục vụ, thổ dân ưa bộ đội hơn quan chức nhiều; nhất là trong dân Ả rập ở Algérie. Ta coi da đen hay da vàng là kẻ thù trên chíến trường nhưng sau khi thù địch kết thúc, bộ đội coi họ và đối xử với họ như bạn, và gây nơi họ sự tôn trọng và tình yêu với nước Pháp. Tóm lại, những bộ đội thuộc địa, mà cán bộ dân sự bày tỏ thái độ đầy hách dịch, là những nhà tiên phong đích thực của văn minh và những đại diện chân chính của nước Pháp. Các di dân, ta không nên lầm lẫn họ với quan chức, hiểu điều này rất rõ và chẳng ngại thừa nhận như vậy. Cuối cùng, người chiến sỹ thuộc địa không thèm bị mốc meo như chân bàn giấy; xong việc họ lại về hàng ngũ và trở lại vô danh với tất cả mọi người.
Khi về lại Hanoi, tôi được điều đến đồn Phu-Doan(*Phủ Đoan Hùng*). Đồn này, dù nằm trên điểm cao khống chế 2 giòng sông, thật sự là 1 điểm chết người với sức khỏe binh sĩ. Chỉ trong vòng 1 tháng, và với quân số ít ỏi, bọn tôi có 20 người đã được đưa về chữa bệnh và 9 bỏ mạng tại đây vì sốt ác tính hay bệnh lỵ. Trong số đó có anh bạn dũng cảm và tội nghiệp Cuverville.
Chưa có ở phần nào khác của xứ Bắc Kỳ, mà cháo nhận thấy trong số dân bản địa lại có nhiều người mù, què và gù như nơi này. Nhà cháu không thể nhịn cười trước cảnh chúng kéo nhau xuống Chợ.

Từ Phu-Doan, tớ được điêu xuống giám sát việc làm con đường Tuyen-Quang và Ha-Giang, 1 trong những điểm bẩn nhất xứ Bắc Kỳ. Đầu tiên tớ đi men theo hướng Tuyen-Quang, nơi có kho quân sự của quân Lê Dương. Thành này là trung tâm thương mại và giao thông của toàn vùng núi và trung du giới hạn đến biên giới Trung Hoa. Buôn lậu thuốc phiện dù bị giám sát gắt gao, đã tăng mạnh. Mưu kế chuyển lậu thuốc phiện bởi các nhóm buôn lậu bản địa rất ảo diệu và không tưởng được; bọn buôn lậu ở châu Âu mà đem so thì chỉ là học trò hạng xoàng. Ngoài ra thì tất cả thổ dân ra ngoài sau khi mặt trời lặn đều có cầm theo đèn lồng nhỏ cho sáng.
Tôi cũng được gặp Thiếu ta Betboy của quân Lê dương; bác ấy đã bảo rằng hôm nọ, ở Algérie ý, người ta đã nói tốt về mình và bác ấy rất vui được bắt tay mình. Thiếu tá Betboy là sĩ quan mà thổ dân vừa sợ hãi vừa lể nhất trong vùng. Không quá lời khi nói danh tiếng của Người như sợi chỉ đỏ xuyên suốt chạy từ đầu này đến đầu kia của xứ Bắc Kỳ, quân hay dân đều biết. Bác đã ở Bắc Kỳ từ đầu chiến cuộc và không đòi hỏi gì khác hơn được ở lại. 
Những hành động anh hùng và xuất thần trong hành binh trong các tỉnh mà phỉ nắm trùm, khiến bác được đặt nickname quan-mân (Ông Nhanh)(*quan mẫn*). Biệt hiệu này cũng được người AnNam gọi Cụ tướng de Négrier.
Với 1 cái đĩa quân dụng, 1 cái nồi và 1 bình Ký ninh mà thiếu tá Betboy tặng tôi người lính cựu của quân Lê dương, tôi rời Tuyen-Quang đi Hien-Xoi(*????*), nơi rất thường có voi và hổ. Khoảng 4h chiều, 2 phu khuân vác dù đang rất mệt, thình lình chạy như bị ma đuổi. Tôi hỏi họ sao lại tăng tốc. Họ đáp nếu không về đích trước khi trời tối, chúng tôi coi như thua, vì mọi ngày giờ này thì ông cọp gãy kiếm đã ra kiếm cắn; thịt người là món xa xí phẩm cho ổng, ông sẽ không ngại xuống tay, nhầm, xuống móng, với mọi đối tượng còn lảng vảng. Tôi thì lại biết rằng Tây đi với thổ dân có cơ hội chuồn thoát, vì ông cọp đặc biệt thích thịt An Nam. Ai cũng có sở thích riêng.
Tất cả nhà cửa tôi gặp trên đường đều bao kín bởi tre trúc và các giống cây dại bất khả xâm phạm. Dù vậy Người thỉnh thoảng vẫn vượt qua được bao chướng ngại và những vụ Người vồ vẫn khá thường. Cuối cùng, với cuộc chạy không nghỉ, chúng tôi cũng đến Hien-Xoi trước buổi chiều tối và cũng vừa vặn trước khi mọi nhà đều đóng cửa.